. . .

Samskipti Íslands og Evrópusambandsins ráðast fyrst og fremst af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES). EES-samningurinn gefur Íslandi aðgang að innri markaði ESB og þátttöku í ýmsum upplýsinga- og styrktaráætlunum sem nýtast íslenskum fyrirtækjum, stofnunum og einstaklingum. Árið 2004 fór rúmlega 75% af verðmæti útflutnings Íslendinga til ESB ríkja (78% til ríkja EES) og 60.8% verðmæti innflutnings er frá ESB ríkjum (70.4% frá EES). EES-samningurinn veitir ekki fullan aðgang að innri markaðinum þar sem hann tekur m.a. ekki til sjávarafurða og landbúnaðarafurða og hann nær ekki til annarra þátta ESB samstarfsins svo sem utanríkis-, öryggis- og dómsmála.

Eins og önnur aðildarríki EFTA hafði Ísland tvíhliða fríverslunarsamning við Evrópusambandið frá 1. janúar 1973 en sá samningur náði aðeins til takmarkaðs hluta viðskipta á milli Íslands og aðildarríka ESB. Með Einingarlögum Evrópu (Single European Act) árið 1987 lagði ESB fram áætlun um fjórfrelsið svokallaða (frjálst flæði á vörum, þjónustu, fjármagni og frjálsan atvinnu- og búseturétt) og hætta var á að EFTA ríkin gætu mætt hindrunum í viðskiptum við sambandið.

Samningurinn um Evrópska efnhagssvæðið (EES) var undirritaður árið 1992 en tók ekki gildi fyrr en 1994. Höfuðmarkmið EES samningsins er að búa til eitt og óskipt markaðssvæði sem nær til aðildarríkja ESB og EES/EFTA landanna þriggja. Í því felast ekki aðeins frjáls viðskipti og sameiginleg réttindi heldur einnig, upp að vissu marki, sameiginlegar reglur á ýmsum sviðum til að tryggja sanngjarna samkeppni, t.d. á sviði neytendaverndar, umhverfisverndar, félagslegra réttinda o.s.frv. Þannig er kveðið á um í samningunum að komið skuli á kerfi sem tryggi að samkeppni raskist ekki og að reglur þar að lútandi séu virtar. Ennfremur fá Íslendingar þátttökurétt í ýmsum samstarfsáætlunum ESB svo sem áætlunum á sviði rannsókna og þróunar, menntamála, umhverfismála, neytendamála og félagsmála.

EES samningurinn er umfangsmikill og mælir fyrir um nokkuð flókið net samskipta. Samningurinn er í stöðugri þróun þar sem hann breytist í samræmi við nýja löggjöf ESB um innri markaðinn.

EES samningurinn tekur til innri markaðarins, svokallaðrar „stoðar 1“ í ESB. Sjávarútvegur, landbúnaður, viðskiptasamskipti ESB við þriðju ríki, tollabandalagið og efnahags- og myntbandalagið (EMU) standa þó fyrir utan samninginn. Einnig utanríkismál (stoð 2) og samstarf í innanríkis- og dómsmálum (stoð 3). Samningurinn mælir fyrir um sameiginlegar EES stofnanir og eftirlitsstofnun og dómstól EFTA.

EES-samningurinn er „virkur“ samningur („dynamic“), þ.e. hann breytist í samræmi við nýja og breytta löggjöf ESB á þeim sviðum sem samningurinn nær til. Þannig er tryggt að um eitt og óskipt markaðssvæði sé að ræða.

Samstarf ESB og EFTA/EES ríkjanna á sér aðallega stað í gegnum fyrrgreindar sameiginlegar stofnanir EES, þar sem fram fer sameiginleg ákvarðanataka og mikilvægt pólitískt samráð ráðherra, alþingismanna og ýmissa hagsmunaaðila.

Með EES samþykktu EFTA/EES ríkin að taka við gildandi ESB reglum á þeim sviðum sem samningurinn nær yfir. Einnig var samið um samráð við EFTA/EES ríkin um reglur sem settar yrðu í framtíðinni. Samráðið felur m.a. í sér að EFTA/EES ríkin Ísland, Noregur og Liechtenstein fá upplýsingar um reglur og aðgerðir sem eru í bígerð og geta snert EES-samninginn og hafa tækifæri til að hafa áhrif á reglurnar á mótunarstigi. Eftir að ESB hefur afgreitt nýjar reglur sem snerta þau svið sem EES-samningurinn nær til eru þær lagðar fyrir sameiginlegu EES-nefndina. Ef hún samþykkir viðkomandi gerð fær hún gildi í EFTA/EES ríkjunum með fyrirvara um skilyrði stjórnskipunarréttar hvers ríkis.

Evrópusambandið og EFTA/EES ríkin eiga reglulega viðræður um framgang EES-samningsins og ýmis pólitísk og efnhagsleg málefni sem snerta aðildarríkin. Ráðherrar frá ríkjunum og fulltrúar frá framkvæmdastjórn ESB hittast í EES ráðinu (EEA Council) tvisvar á ári. Alþingismenn frá EFTA/EES ríkjunum og Evrópuþinginu hittast einnig tvisvar á ári í þingmannanefnd EES (EEA Joint Parliamentary Committee) og fulltrúar aðila vinnumarkaðarins ræðast við í ráðgjafanefnd EES (EEA Consultative Committee).

Fulltrúar framkvæmdastjórnar ESB og EFTA ríkjanna hittast að jafnaði einu sinni í mánuði í sameiginlegu EES-nefndinni til að fjalla um álitamál og taka ákvarðanir um hvaða gerðir ESB skuli taka upp í EES-samninginn og hvort gerðirnar séu ásættanlegar fyrir EFTA/EES ríkin – með fyrirvara um samþykki lögþinga ríkjanna. Nefndin fer einnig með framkvæmd og rekstur EES samningsins. Yfirleitt koma sendiherrar Íslands, Noregs og Liechteinstein gagnvart ESB fram fyrir hönd sinna ríkisstjórna og hátt settur embættismaður fyrir hönd ESB. EES-nefndin hefur fimm undirnefndir sem starfa að staðaldri. Þær eru: nefnd um frjáls vöruviðskipti, nefnd um frjáls þjónustu- og fjármagnsviðskipti, nefnd um frjálsan atvinnu- og búseturétt, nefnd um mál sem falla utan svokallaðs fjórfrelsis og nefnd um stofnanir og lagaleg álitamál. Einnig hefur EES-nefndin fjölmarga vinnuhópa á sínum snærum, svo sem vinnuhóp um gagnkvæmar viðurkenningar prófskírteina.

Eftir að ESB hefur afgreitt nýjar reglur, sem snerta þau svið sem EES-samningurinn nær yfir, eru þær lagðar fyrir EES-nefndina. Ef EES-nefndin samþykkir viðkomandi gerð þá fær hún gildi í EFTA/EES ríkjunum með fyrirvara um skilyrði stjórnskipunarréttar hvers ríkis. Reglur sem snerta EES verða þannig ekki að innanlandsrétti á Íslandi fyrr en þær hafi verið teknar upp í samræmi við reglur íslenskrar stjórnskipunar. Þar er í meginatriðum um tvennt að ræða, annars vegar lagasetningu á Alþingi eða og hins vergar setningu reglugerða eða annars konar stjórnvaldsfyrirmæla.

Fastanefnd EFTA-ríkjanna er einn mikilvægasti samráðs- og samstarfsvettvangur EFTA/EES ríkjanna. Í nefndinni er fjallað um mál sem koma til umræðu í sameiginlegu EES-nefndinni og EES-ráðinu þannig að ríkin þekki hagsmuni hvers annars og geti komið sameinuð fram gagnvart ESB. Sömu aðilar og sitja fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar fyrir hönd EFTA/EES ríkjanna hittast í fastanefndinni. Fastanefndin kemur saman fyrir alla fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar. Á vegum fastanefndarinnar eru fimm undirnefndir og fjöldi vinnuhópa, sem samsvara undirnefndum og vinnuhópum sameiginlegu EES-nefndarinnar.

EFTA/EES ríkin eiga skoðanaskipti við fulltrúa framkvæmdastjórnarinnar um nýjar reglur sem snerta EES-samninginn. Framkvæmdastjórn ESB ber að íhuga vel tillögur frá EFTA/EES ríkjunum um nýja löggjöf og ESB ber skylda til að senda EFTA/EES ríkjunum upplýsingar um reglur sem eru í bígerð snemma á undirbúningsstiginu svo þau hafi tækifæri til að skoða tillögurnar, bera þær saman við gildandi rétt og móta afstöðu gagnvart þeim. Sérfræðingar EFTA/EES ríkjanna taka þátt í fjölda ráðgefandi nefnda ESB og hafa þar tækifæri til að hafa áhrif á tillögur að nýjum reglum. Þeir hafa þó ekki atkvæðisrétt. Þetta samráð er mjög mikilvægt fyrir alla aðila þar sem viðkomandi reglum er ætlað að ná til alls Evrópska efnhagssvæðisins.

Sameiginlegar reglur á Evrópska efnhagssvæðinu eru settar m.a. til að tryggja samkeppni og veita fólki og fyrirtækjum ýmis réttindi innan svæðisins. Eftirlitsstofnun EFTA hefur eftirlit með því að reglum EES sé fylgt á Íslandi, í Noregi og Liechtenstein auk þess sem hún annast ýmis stjórnsýslustörf. Eftirlitsstofnun EFTA er ætlað að tryggja að EFTA/EES ríkin standi við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum og að fyrirtæki fari að reglum um virka samkeppni. Stofnunin getur rannsakað meint brot, annaðhvort að eigin frumkvæði eða á grundvelli kvartana. Ef ríki lætur hjá líða að leiða EES-reglur í landslög, eða beita þeim rétt, hefur stofnunin afskipti af því. ESA getur síðan hafið formlega málsmeðferð og á lokastigi málsmeðferðar vísað málinu til EFTA-dómstólsins.

EFTA dómstóllinn situr í Luxemborg og í honum sitja þrír dómarar, frá Íslandi, Noregi og Liechtenstein. EFTA/EES ríkin koma sér saman um skipan dómaranna til sex ára í senn og þeir velja forseta úr sínum hópi til tveggja ára í senn. Dómstóllinn hefur, ásamt ESA mikilvægt hlutverk í að tryggja framkvæmd EES samningsins á Íslandi, í Noregi og Liechtenstein. Dómstólar í þessum þremur ríkjum geta leitað ráðgefandi álits EFTA dómstólsins um mál sem snerta túlkun EES-reglna. Auk þessa dæmir dómstóllinn um gildi ákvarðana ESA og í deilumálum sem kunna að rísa á milli EFTA/EES ríkja.

Beinn ávinningur Íslendinga af samningnum um EES felst ekki aðeins í auknum viðskiptum, afnámi hafta á atvinnulífi og tækifærum sem skapast hafa með frjálsu flæði á vörum, fjármagni, þjónustu og vinnuafli heldur einnig í möguleikum á þátttöku í fjölmörgum samstarfsáætlunum ESB. Samstarfsáætlanirnar hafa þegar stóraukið veltu í rannsóknum og þróun á Íslandi og ýtt mjög undir samskipti við fyrirtæki, stofnanir og einstaklinga í öðrum Evrópulöndum. Um þessar mundir gefst Íslendingum kostur á að taka þátt í um 20 samstarfsáætlunum ESB á ýmsum sviðum. Þekktastar áætlananna eru menntaáætlanir ESB (t.d. Erasmus) og rammáætlanir um rannsóknir og þróun.