. . .

Schengen er nafn á litlum bæ syðst í Lúxemborg, við landamæri Frakklands og Þýskalands. Þann 15. júní árið 1985 komu þar saman fulltrúar fimm Evrópuríkja og skrifuðu undir samning um að afnema landamæraeftirlit á milli ríkjanna. Þessi ríki voru Belgía, Frakkland, Holland, Lúxemborg og Þýskaland. Æ síðan hefur samningurinn verið kenndur við bæinn Schengen.

Samningurinn var síðar uppfærður með Schengen sáttmálanum frá 19. júní 1990. Þar er nánar kveðið á um framkvæmd samstarfsins. Sáttmálinn tók formlega gildi 26. mars 1995.

Kjarni Schengen samstarfsins er að tryggja frjálsa för fólks milli samstarfsríkjanna með því að fella niður eftirlit yfir sameiginleg landamæri. Á sama tíma er eftirlit styrkt gagnvart ríkjum utan samstarfsins og samstarf aukið í baráttunni gegn alþjóðlegri afbrotastarfsemi.

Upprunalegi Schengen samningurinn var hefðbundinn milliríkjasamningur, utan stofnana ESB og sameiginlegrar löggjafar sambandsins, og sem slíkur voru ákvarðanir háðar einróma samþykki þátttökuríkja. Á leðtogafundi í Amsterdam í júní 1997 var samþykkt að Schengen skyldi verða hluti af sameiginlegri löggjöf ESB og yrði hluti af ákvarðanatökuferlinu innan ESB.

Amsterdam sáttmálinn, og þar með breytingin á Schengen sáttmálanum, var staðfestur af aðildarríkjunum og tók gildi 1. maí 1999.

Öll 27 ríki ESB, auk Íslands, Noregs og Sviss, hafa skrifað undir sáttmálann, en 24 þessara ríkja eru fullgildir þátttakendur. Það eru Ísland, Finnland, Svíþjóð, Danmörk, Noregur, Þýskaland, Belgía, Frakkland, Lúxemborg, Holland, Ítalía, Austurríki, Spánn, Portúgal og Grikkland. Í lok árs 2007 bættust í hópinn, Eistland, Lettland, Litháen, Malta, Pólland, Slóvakía, Slóvenía, Ungverjaland og Tékkland.

Önnur ríki Evrópusambandsins, þ.á.m. Bretland og Írland, ásamt Sviss taka ekki fullan þátt í Schengen samstarfinu og því hafa þessi ríki ekki afnumið eftirlit á landamærum sínum. Þau taka hins vegar þátt í því löggjafarstarfi sem fer fram á þessu sviði. Samningur um þátttöku Liechtenstein í samstarfinu hefur ekki verið undirritaður.

Ísland og Noregur hófu fulla þátttöku í Schengen samstarfinu 25. mars 2001.

Saga, menning og tungumál Norðurlandabúa er nátengd og þessi skyldleiki varð til þess að Norðurlöndin gerðu með sér samning um óheft ferðafrelsi innan Norðurlandanna. Samvinna Norðurlandanna á þessu sviði nær aftur til ársins 1954 og felur í sér að Norðurlandabúar þurfa ekki að hafa vegabréf meðferðis vegna dvalar í öðru Norðurlandi. Árið 1957 var kerfisbundið eftirlit með ferðum fólks yfir landamæri innan Norðurlandanna lagt niður.

Þegar ljóst var að Danmörk, Finnland og Svíþjóð myndu öll taka þátt í Schengen samstarfinu vaknaði upp spurning um framtíð norræna vegabréfasamstarfsins. Á fundi norrænu forsætisráðherranna í Reykjavík 27. febrúar árið 1995 var ákveðið að norræna samstarfinu væri best borgið innan Schengen.

Eftir ráðherrafundinn í Reykjavík hófust samningaviðræður við Schengen löndin um að gerður yrði samstarfssamningur við Ísland og Noreg. Nauðsynlegt var að hefja þær að nýju eftir að ljóst var Schengen yrði hluti af ESB samstarfinu. Samningaviðræðum lauk veturinn 1998/1999 og Alþingi samþykkti aðild Íslendinga í mars árið 2000.

Til að tryggja vægi Íslands og Noregs í ákvarðanatöku og stjórnun Schengen samstarfsins, var komið á fót sérstakri nefnd (s.k. mixed committee) með þátttöku ESB landa auk Noregs og Íslands, til að fjalla um þau mál er heyra undir Schengen sáttmálann. Fundir í nefndinni fara fram á mismunandi stigum, allt frá fundum tæknilegra ráðgjafa til ráðherrafunda.

Ísland og Noregur hafa fullan aðgang að ákvarðanatökuferli Schengen samstarfsins, að undanskildum rétti til að taka þátt í atkvæðagreiðslu. Það er undir ríkjunum tveimur komið hvort þau taki upp nýja Schengen löggjöf. Ef þau ákveða að taka ekki upp nýja löggjöf er hins vegar hætta á að það verði talið jafngilda úrsögn úr samstarfinu.

Aðkoma Íslands að ákvarðanatöku á sviði Schengen er að mörgu leyti betri en innan EES. Innan EES hefur Ísland einungis aðgang að mótun ákvarðana með þátttöku í sérfræðinganefndum framkvæmdastjórnar ESB. Á sviði Schengen er Íslandi hins vegar einnig tryggð aðkoma að ákvarðanatöku í Ráðinu þó svo það hafi ekki atkvæðisrétt. Ísland getur þar haft áhrif á efnislega umfjöllun mála.

Ekki hefur verið komið á fót sérstökum eftirlitsaðila eða dómstól fyrir Ísland og Noreg um Schengen málefni og hvorki framkvæmdastjórn ESB né Evrópudómstólinn hafa lögsögu í löndunum tveim.

Þátttaka í Schengen hefur haft í för með sér umfangsmiklar lagabreytingar á Íslandi og breytt fyrirkomulag á landamærastöðvum, flugvöllum og höfnum.

Ólíkt því sem gildir í norræna vegabréfssamstarfinu, njóta íbúar landa utan Schengen svæðisins þess einnig að eftirlit er lagt niður á svæðinu. Þannig getur ferðamaður frá Bandaríkjunum ferðast frjálst um 24 lönd eftir vegabréfsskoðun í Keflavík. Eftirlit er haft með ferðamönnum við komu til og brottför frá Schengen svæðinu.

Að því er fram kemur í öðrum kafla Schengen sáttmálans skal eftirlit á ytri landamærum Schengen svæðisins vera virkt og fólk ferðast yfir þau um viðurkenndar landamærastöðvar. Yfirvöld í viðkomandi löndum skulu sjá til þess að vegabréf þeirra sem ferðast yfir landamærin séu skoðuð og að auki skal fara fram ítarlegra eftirlit með ríkisborgurum landa utan ESB eða EES. Þeir skulu sýna fullgilda vegabréfsáritun ef því er að skipta, gengið skal úr skugga um að viðkomandi hafi næg ráð til dvalar og ferða og einnig má krefjast upplýsinga um tilgang dvalarinnar. Tekinn hefur verið í notkun sameiginlegur gagnagrunnur Schengen landanna þar sem m.a. er hægt að athuga hvort viðkomandi er eftirlýstur fyrir sakhæft athæfi.

Fólk sem uppfyllir inngönguskilyrði og hefur fengið úthlutað "Schengen vegabréfsáritun" á rétt á að dvelja á Schengen svæðinu í allt að þrjá mánuði. Krafist er sérstaks dvalarleyfis ef óskað er eftir lengri dvöl.

Yfirvöld í Schengen löndunum skulu einnig annast eftirlit við brottför frá Schengen svæðinu. A.m.k. tímabundið er ekki litið á slíkt eftirlit sem eins mikilvægt og eftirlit við komu inn á svæðið.

Svalbarði og nokkur evrópsk svæði utan meginlands Evrópu eru ekki hluti af Schengen svæðinu.

Eftirlit með vöruflutningum er ekki lagt niður með Schengen samstarfinu. Vöruflutningar innan ESB eru háðir reglum ESB um innri markaðinn og tollabandalagið. Vöruflutningar á milli ESB og EES ríkjanna Íslands, Noregs og Liechtenstein lúta ákvæðum EES-samningsins.

Samkvæmt Schengen sáttmálanum skuldbinda þátttökuríkin sig til að samræma stefnu varðandi vegabréfsáritanir (vegabréfsáritun er inngönguleyfi til lands og er það yfirleitt gefið til kynna með áritun í vegabréf viðkomandi). Útbúinn hefur verið sameiginlegur listi yfir þau ríki sem skyldug eru til að veita borgurum sínum vegabréfsáritun til útlanda og þau sem ekki þurfa þess. Ísland og Noregur þurfa að aðlaga sína lista að þessum lista sem gildir á öllu Schengen svæðinu.

Schengen samstarfið felur í sér að ferlið við umsókn um vegabréfsáritun er einfaldað þar sem vegabréfsáritun gildir til allra Schengen landanna.

Stöðluð áritun er gefin út af sendiráðum Schengen landanna. Vegabréfsáritun skal að öllu jöfnu gefin út af landinu sem ferðast er til. Ef viðkomandi Schengen land hefur ekki sendiráð eða ræðismannsskrifstofu í viðkomandi landi, getur sendiráð eða ræðismannsskrifstofa annars Schengen lands gefið vegabréfsáritunina út. Krafist er hóflegs gjalds fyrir áritunina. Að því greiddu gildir stöðluð vegabréfsáritun sem ferða- og dvalarleyfi innan allra Schengen landanna á ákveðnu tímabili.

Eftir sem áður mun hvert Schengen landanna móta eigin stefnu í innflytjendamálum þar sem sá málaflokkur fellur ekki undir Schengen samstarfið.

Með auknu frelsi í ferðalögum er sú hætta fyrir hendi að alþjóðleg afbrotastarfsemi - t.d. eiturlyfjasmygl, vopnasmygl, mansal og efnahagsbrot - vaxi ásmegin. Til að bregðast við því að dregið er úr eftirliti með ferðum fólks yfir landamæri Schengen ríkjanna, var því talið nauðsynlegt að lögregluyfirvöld í löndunum ættu með sér aukið samstarf,

Það samstarf tekur m.a. til upplýsingaskipta og þjálfunar. Sérstök áhersla er lögð á samvinnu við rannsókn fíkniefnamála, á sviði fyrirbyggjandi lausna, rannsókna og refsinga. Sérstakt upplýsingakerfi hefur verið hannað í þessum tilgangi.

Schengen upplýsingakerfið er byggt á rafrænni gagnaskrá sem lögregluyfirvöld í hverju Schengen landi hafa aðgang að.

Hægt er að skrá upplýsingar um fólk sem er eftirlýst fyrir sakhæft athæfi, einstaklinga sem saknað er, vitni o.fl. Skráning persónulegra upplýsinga verður að vera í samræmi við sáttmála ESB um persónuvernd

Hverju landi er skylt að koma á fót stjórnstöð í þessu skyni og á Íslandi hefur Persónuvernd það hlutverk með höndum.