. . .

ESB hefur lengst af ekki verið vettvangur fyrir samstarf á sviði öryggis- og varnarmála. Tilvísanir í samstarf í öryggismálum var sett inn í Maastricht (1992) og Amsterdam sáttmálana (1999) en skriður komst ekki á samstarfið fyrr en með leiðtogafundi Frakklands og Bretlands í St. Malo í Frakklandi árið 1998. Þar skoruðu leiðtogar þessara tveggja ríkja á ESB að efla sameiginlegu utanríkis- og öryggismálastefnu ESB (CFSP) með því að koma á öryggis- og varnarmálastefnu (ESDP). Árið eftir urðu leiðtogar aðildarríkja ESB við áeggjan leiðtoga Bretlands og Frakklands.

Helsti aflvaki nánara öryggismálasamstarfs var vanmáttur ESB til að stilla til friðar í átökunum í fyrrverandi Júgóslavíu við lok 10. áratugarins, einkum í Kosovo. Þar sem ESB reyndist vanmegnugt um að finna viðeigandi lausn kom það í hlut Bandaríkjanna að skakka leikinn. Það var lýðum ljóst að svo lengi sem ESB hefði ekki samtaka- og hernaðarmátt yrði það háð hernaðarlegum yfirburðum Bandaríkjanna og yrði að eftirláta þeim leiðtogahlutverk í mikilvægum alþjóðamálum, jafnvel í málum sem vörðuðu hagsmuni Evrópu sérstaklega.

Samstarfið nær í raun ekki til varnarmála í hefðbundnum skilningi þess orðs, þ.e. ekki er um að ræða sameiginlegar varnir eða evrópskan her til að verja landsvæði ESB ríkja. Varnarhlutverkið er á ábyrgð hvers ríkis og NATO. Aðildarríki hafa hins vegar viljað þróa tæki til að bregðast hratt og örugglega við alþjóðlegu neyðarástandi, stilla til friðar í átökum og taka að sér friðargæslu. Í þeim tilgangi var árið 2003 sett á fót sérstakt „hraðlið" (European Rapid Reaction Force) skipað 50.000 til 60.000 sérþjálfuðum hermönnum sem hægt er að senda til að bregðast við neyðarástandi innan 60 daga. Hraðliðið er ekki „evrópskur her" heldur samstarf herafla aðildarríkjanna. Hraðliðinu er ekki beitt nema í náinni samvinnu við NATO.

Í krafti sameiginlegrar utanríkisstefnu hefur ESB tæki til að vinna að friði og öryggi með pólitískri og efnahagslegri samvinnu (soft security). Gott dæmi um slík tæki er stækkunarferli ESB, Stöðugleika sáttmálinn við ríki Suðaustur Evrópu (einkum ríki á Balkanskaga) og Nágrannastefna ESB gagnvart ríkjum fyrir sunnan og botni Miðjarðarhafs og fyrrverandi lýðveldum Sovétríkjanna. Í krafti öryggismálastefnu sinnar (hard security) hefur ESB einnig leiðir til að bregðast við á hernaðarlegan hátt við átökum utan ESB, með lausn átaka, friðargæslu og eftirliti.

Ákvarðanatökuferli, valdahlutföll milli stofnana ESB og hlutverk talsmanns ESB í öryggismálum er í meginatriðum hið sama og í utanríkis- og öryggismálastefnu ESB.