. . .

Landbúnaðarmál er einn af þeim málaflokkum sem Evrópusambandið hóf fyrst að móta sameiginlega stefnu um. Grunnur að slíkri stefnu var lagður með sáttmálanum um Efnahagsbandalag Evrópu árið 1957. Megin markmiðið var að tryggja bændum viðunandi afkomu, nægt framboð á matvöru í Evrópu og stöðugt verðlag.

Landbúnaðarstefnan bar þess merki að hún var mótuð á tímum uppbyggingar eftir síðari heimsstyröld þegar álfan var ekki sjálfri sér næg hvað matvæli snertir. Að baki bjó einnig sú skoðun að bændur væru umsjónarmenn eða verðir landsins og mikilvægt væri að viðhalda byggð í dreifbýli af menningarlegum, félagslegum og umhverfisástæðum ekki síður en af efnahagslegum ástæðum.

Þrjú atriði liggja landbúnaðarstefnunni til grundvallar: Sameiginlegur innri markaður, sameiginlegur ytri tollur og sameiginleg fjármögnun. Með landbúnaðarstefnu ESB var komið á fót sameiginlegum innri markaði með landbúnaðarvörur þannið að þær gætu flætt óhindrað yfir innri landamæri ESB án þess að á þær væru lagðir tollar og önnur gjöld og án þess að þær nytu sérstakrar ríkisverndar, t.d. í formi niðurgreiðslna. Aðildarríkjum er reyndar heimilt að styrkja landbúnað sinn með sértækum aðgerðum ef að framkvæmdastjórn ESB metur það svo að þær hafi ekki samkeppnishamlandi áhrif og brjóti ekki í bága við reglur innri markaðarins. Ekki er hins vegar um algjörlega frjálsan markað að ræða þar sem ESB tryggir ákveðið lagmarksverð á flestum landbúnaðarvörum.

Tilgangur sameiginlegs ytri tolls á innfluttum landbúnaðarafurðum gagnvart ríkjum utan ESB er að vernda evrópskan landbúnað fyrir samkeppni frá alþjóðlegum mörkuðum. Ytri tollar hafa hins vegar lækkað á undanförnum árum einkum vegna þrýstings og samninga innan Alþjóðviðskiptastofnunarinnar (WTO). Einnig hefur verndarstefnu verið aflétt á ýmsum innfluttum landbúnaðarvörum í tengslum við viðskiptasamninga við þriðju ríki. Helsta dæmi um þetta er Cotonou-samningurinn milli ESB og þróunarlanda í Afríku, Karíbahafinu og Kyrrahafinu, en hann felur í sér nær tollfrjálsan innflutning á öllum landbúnaðarafurðum frá þessum löndum. Reyndar er þar um að ræða afurðir sem að öllu jöfnu eru ekki framleiddar í Evrópu og því ekki í beinni samkeppni við evrópskar landbúnaðarafurðir.

Landbúnaðarstefnan er fjármögnuð sameiginlega af öllum aðildarríkjum ESB óháð því hversu mikil framlög einstök ríki fá tilbaka í formi styrkja. Sum ríki (t.d. þar sem fáir vinna við landbúnað) borga því mun meira til sameiginlegu stefnunnar en þau fá tilbaka. Landbúnaður hefur alla tíð notið mikils fjárhagslegs stuðnings úr sameiginlegum sjóðum ESB og um alllangt skeið fór allt að 70% útgjalda sambandsins til landbúnaðar, í formi styrkja og niðurgreiðslna. Framlög hafa minnkað hin síðustu ár og árið 2003 voru útgjöld til landbúnaðarmála rúmlega 40% af heildarútgjöldum ESB. Þar eru ekki talin með útgjöld sem tengjast landbúnaði óbeint, t.d. útgjöld í formi uppbyggingar- og þróunarstyrkja. Skoðanir eru skiptar um hversu mikið vægi landbúnaður eigi að hafa í fjárlögum ESB og hafa Frakkar verið helstu stuðningsmenn aukins stuðnings á meðan nettógreiðendur eins og Bretland, Þýskaland og Svíþjóð hafa verið í farabroddi um að minnka útgjöld til þessa málaflokks. Líklegt er að útgjöld til landbúnaðarmála verði endurskoðuð árið 2008.

Styrkjakerfið í landbúnaðarstefnu ESB er nokkuð flókið fyrirbæri og almennt gildir að aðildarríki megi ekki styðja landbúnað í sínu landi með sérstækum aðgerðum ef það hefur samkeppnis-hamlandi áhrif. Dæmi um þar sem sértækar aðgerðir eru leyfðar eru styrkir til harðbýlla svæða (Least Favoured Area, LFA) og heimildir til norðurslóðaraðstoðar (Nordic Aid). Með inngöngu Bretlands og Írlands í ESB 1973 var samþykkt að styrkja landbúnað sérstaklega ef svæðið væri skilgrein sem harðbýlt. Líklegt er t.d. að allt Ísland yrði skilgreint sem harðbýlt svæði ef það gerðist aðili að ESB. Norðurslóðaraðstoð var komið á í kjölfar inngöngu Finnlands, Austurríkis og Svíþjóðar í ESB en hún felur í sér að ríki megi styrkja sérstaklega heimskautalandbúnað norðan 62. breiddargráðu.

Undanfarin ár hefur landbúnaðarstefnan verið endurskoðuð með það fyrir augum að draga úr útgjöldum til landbúnaðar og framleiðslustyrkjum. Í síðustu endurskoðun árið 2003 var ákveðið að minnka tengsl aðstoðar við framleiðslu en auka um leið framlög til umhverfisverndar, nýsköpunar á landsbyggðinni og byggðaþróunar (slíkar aðgerðir eru oft nefndar "grænar" stuðningsaðgerðir). Með þessu móti hverfur hvatinn til offramleiðslu og markaðslögmálin fá aukið vægi.

Stækkun ESB frá 15 aðildarríkjum til 25 árið 2004 var einnig höfð í huga við breytingarnar. Sum nýju aðildarríkjanna höfðu mikilla hagsmuna að gæta varðandi landbúnað og oft var landbúnaðarkafli samningaviðræðna um aðild sá erfiðasti. Markmið ESB var að breytingarnar á landbúnaðarstefnunni og aðlögun nýju aðildarríkjanna yrði að stuðla að nauðsynlegri endurskipulagningu landbúnaðar í aðildarríkjunum fremur en að viðhalda óbreyttu ástandi. Til þess að markmiðin gætu nást var ákveðið að nýju aðildarríkin yrðu ekki fullgildir aðilar að beingreiðslukerfi ESB frá upphafi aðildar heldur í áföngum fram til 2013. Einnig var ákveðið að meira fé myndi renna til byggðaþróunar í nýju aðildarríkjunum.

Landbúnaðarmál eru hluti af fyrstu stoð Maastricht-sáttmála ESB sem þýðir að ákvarðanir í ráðherraráði eru teknar með vegnum meirihluta. Landbúnaðarmál heyra undir svokallað samráðsferli (consultation procedure) sem felur í sér að ráðherraráðið þarf að leita álits Evrópuþingsins. Þingið getur komið með breytingartillögur en ráðherraráðið er ekki skuldbundið til að fara eftir þeim. Völd Evrópuþingsins eru því ekki jafnmikil í landbúnaðarmálum og í mörgum öðrum málum, t.d. málum sem falla undir samþykkis- og samákvörðunarferlin (assent og co-decision procedure).

Innan WTO fara fram samningaviðræður um viðskipti á landbúnaðarvörum á alþjóðavísu. Öll aðildarríki ESB eiga aðild að WTO en ESB tala einni röddu innan stofnunarinnar. Það sem samþykkt er á vettvangi WTO á sviði landbúnaðarmála hefur því bein áhrif á landbúnaðarmál innan ESB. Búist er við að þróunin á vettvangi WTO (og í tengslum við Doha-samningalotuna) muni á næstu misserum leiða til minnkandi opinbers stuðnings við landbúnað og aukins frelsis í viðskiptum á landbúnaðarafurðum.

Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB er ekki hluti af EES-samningnum. Í samningnum er hins vegar viljayfirlýsing þess efnis (19. grein) að stuðla beri að frjálsræði í viðskiptum með landbúnaðarvörur milli ESB of EES/EFTA-landanna. Á sama tíma og EES-samningurinn var gerður var gerður sérstakur tvíhliða samningur milli Íslands og ESB sem kveður á um tollalækkanir á tilteknum landbúnaðarvörum.

EES-samningurinn felur í sér samræmdar reglur um gæði og eiginleika ýmissa vörutegunda sem falla undir landbúnað (t.d. kjöt, mjólkurvörur og jurtir) og sérstök ákvæði um fyrirkomulag varðandi heilbrigði dýra og plantna. Áfram gildir þó bann við innflutningi á lifandi dýrum til Íslands.