Efnahags- og myntbandalag Evrópu og evran

Evran er sameiginlegur gjaldmiðill Evrópusambandsins. Evran var fyrst tekin í notkun í bankaviðskiptum árið 1999 en seðlar og myntir komu í umferð í byrjun árs 2002. Tólf af fimmtán löndum sambandsins á þeim tíma tóku upp evruna sem gjaldmiðil sinn.
 

Tvö lönd, Bretland og Danmörk, hafa sérstaka undanþágu sem heimilar þeim að taka ekki upp evru að sinni. Upptöku evru var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu í Svíþjóð árið 2003 og hefur landið sérstaka undanþágu til að taka þátt í myntbandalaginu án upptöku evru.
 

Slóvenía (2007), Malta (2008), Kýpur (2008) og Slóvakía (2009) eru einu nýju aðildarlönd ESB sem tekið hafa upp evru. Hin nýju aðildarlönd ESB eru að undirbúa sig undir að taka upp evru, en uppfylla enn sem komið er ekki skilyrði fyrir upptöku.
 

Samtals hafa sextán aðildarríki ESB tekið upp evru.

Upphaf myntsamstarfsins

Fyrstu alvöru skrefin í átt að Efnahags- og myntbandalagi Evrópu (European Monetary Union, EMU) voru tekin undir lok 9. áratugarins. Á fundi leiðtogaráðs ESB í Madrid í júní 1989 komu leiðtogar ESB landanna sér saman um að koma á þriggja skrefa áætlun að EMU, sem fæli í sér samræmingu á efnahags- og peningamálastefnu aðildarríkjanna þangað til að lokaskrefinu væri náð með upptöku evrunnar. Þessi áætlun varð hluti af Maastricht-sáttmála ESB sem tók gildi árið 1993.

Afhverju myntbandalag?

Að hluta til knúðu óskir um aukinn pólitískan samruna á um aukinn efnahagslegan samruna en með því að koma á sameiginlegum gjaldmiðli vonuðust ríki ESB fyrst og fremst eftir því að auka fjárfestingar og viðskipti sína á milli, og þar með hagvöxt. Með því að taka upp sameiginlega mynt var í raun verið að fjarlægja stóra viðskiptahindrun milli landanna.

Jákvæð áhrif sameiginlegrar myntar lýsa sér einkum í auknum verðstöðugleika (og þar með minni verðbólgu), gegnsæi í verðlagi, aukinni samkeppni og minni gengissveiflum og viðskiptakostnaði.

Efnahags- og myntbandalagið (EMU)

Lokaskrefið að stofnun EMU var tekið 1. janúar 1999,  þegar 11 aðildarríki ESB tóku formlega upp evruna sem sameiginlegan gjaldmiðil í bankaviðskiptum. Evruseðlar og mynt voru svo teknir í notkun 1. janúar 2002. Þessi 11 lönd voru Austurríki, Belgía, Finnland, Frakkland, Þýskaland, Írland, Ítalía, Lúxemborg, Holland, Portúgal og Spánn. Grikkland bættist svo í hópinn árið 2001.

Ákvörðunin um sameiginlega mynt er tvímælalaust einn mikilvægasti atburður á sviði alþjóðafjármála og gengismála og einn sá stærsti í sögu ESB. Með stofnun EMU varð til næststærsta gjaldmiðilssvæði í heimi sem í dag nær til um 320 milljónir manna.

Á evrusvæðinu er rekin sameiginleg peningamálastefna og þar ríkir sama vaxtastig. Seðlabanki Evrópu, sem hefur aðsetur í Frankfurt, fer með yfirstjórn peningamála á evrusvæðinu og ákveður vaxtastig. Bankinn hefur haft að leiðarljósi að halda verðbólgu í skefjum.

Á þeim tíma sem liðinn er frá stofnun EMU, hafa markmið þess um stöðugleika, lága vexti og hóflega verðbólgu staðist í meginatriðum. Þetta kemur m.a. fram í skýrslur sem framkvæmdastjórnin lét gera í tilefni af 10 ára afmæli myntsamstarfsins.

Samleitniskilyrði Maastricht-sáttmálans

Aðild að EMU er skilyrði fyrir upptöku evru, en þar að auki þurfa aðildarríki að uppfylla ákveðin skilyrði um efnahagslega samleitni (Maastricht-skilyrðin). Öll aðildarríki ESB eru aðilar að EMU, en ekki öll þeirra hafa uppfyllt Maastricht-skilyrðin. Skilyrðin eru sett til að tryggja stöðugleika og draga úr hættu á að möguleg efnahagsleg áföll hafi ósamhverf áhrif í aðildarríkjum ESB. Ríkin þurfa að uppfylla eftirfarandi:

• Verðbólga má ekki vera meira en 1,5% yfir meðaltali verðbólgu hjá þeim þremur ESB ríkjum með lægstu verðbólguna.

• Langtíma stýrivextir mega ekki vera meira en 2% hærri en að meðaltali í þeim þremur ríkjum þar sem verðlag er stöðugast.

• Halli á rekstri ríkissjóðs má ekki vera meiri en 3% af vergri landsframleiðslu.

• Heildarskuldir hins opinbera mega ekki vera yfir  60% af vergri landsframleiðslu.

• Aðili að gengissamstarfi Evrópu (Exchange Rate Mechanism, ERM II) í a.m.k. tvö ár án gengisfellingar og gengi gjaldmiðils innan ákveðinna vikmarka.

Samkomulagið um stöðugleika og vöxt

EMU felur í sér samræmda peningamálastefnu en einnig náið samráð milli ríkja evrusvæðisins á sviði efnahagsmála. Í júní 1997 samþykkti ráðherraráðið samkomulag um stöðugleika og vöxt, Growth and Stability Pact. Þetta var varanleg skuldbinding um efnahagslegan stöðugleika og jafnvægi í ríkisfjármálum og gerir ESB kleift að sekta lönd á evrusvæðinu fari þau yfir 3% halla á ríkissjóði (miðað við verga landsframleiðslu). Framkvæmdastjórn ESB gegnir mikilvægu hlutverki í að fylgjast með að ríki evrusvæðisins standi við skuldbindingar sínar.

Nýju aðildarríkin og EMU

Öllum aðildarríkjum ESB er skylt að taka upp evru þegar þau uppfylla Maastricht-skilyrðin, nema ef þau hafi fengið sérstaka undanþágu frá því (samanber Bretland og Danmörk). Slóvenía, Malta og Kýpur hafa þegar tekið upp evru, en hin nýju aðildarríki ESB (þau 12 lönd sem gengu í ESB árin 2004 og 2007) munu öll taka upp evru í náinni framtíð um leið og þau uppfylla Maastricht-skilyrðin. 

Ísland og evran

EES-samningurinn nær ekki til efnahags- og myntsamstarfs ESB og er Ísland því ekki aðili að því samstarfi. Umfjöllun um kosti og galla þess fyrir Ísland að taka upp evruna má meðal annars finna á EES-vefsetri utanríkisráðuneytisins og í skýrslu Evrópunefndar forsætisráðherra frá 2007, um tengsl Íslands og ESB.