. . .

Með Maastricht-sáttmálanum árið 1992 var með formlegum hætti komið á kerfisbundnu samstarfi innan ESB undir heitinu „Sameiginleg utanríkis- og öryggismálastefna ESB" (Common Foreign and Security Policy - CFSP). Stefnan myndaði eina af þremur grundvallarstoðum ESB. Markmiðið var að gera aðildarríkjum ESB mögulegt að samræma utanríkisstefnu sína og og tala einum rómi á alþjóðavettvangi þegar samstaða næðist. Það gerir ESB kleift að sameinast í afstöðu og yfirlýsingum um stríðstátök, mannréttindi og önnur utanríkismál er ESB lætur sig varða.

Með Amsterdam-sáttmálanum frá 1999 og Nice-sáttmálanum 2001 var samstarfið styrkt enn frekar, meðal annars með því að veita ESB umboð til að takast á hendur friðargæslu og mæla fyrir um að sett yrði á fót embætti talsmanns ESB í utanríkismálum.

Aukið samstarf á þessu sviði tengdist upphaflega breyttri heimsmynd við lok kalda stríðsins; hruni Sovétríkjanna, sameiningu Þýskalands, stríði fyrir botni Persaflóa og átökum á Balkanskaga. Þessar breyttu aðstæður knúðu á um aukna samstöðu ríkja ESB á alþjóðavettvangi. Árásin á tvíburaturnanna 11. september 2001 og þeir atburðir sem fylgdi í kjölfarið, einkum innrásirnar í Afghanistan og Írak og aukin hryðjuverkaógn, leiddu heim sanninn um mikilvægi frekara samstarfs á þessu sviði.

Hin sameiginlega utanríkisstefna ESB heftir í engu frelsi aðildarríkjanna til eigin stefnumörkunar á sviði utanríkismála. Framkvæmdin er á margan hátt öðruvísi en á öðrum sviðum ESB. Völd Evrópuþingsins og framkvæmdastjórnarinnar eru takmarkaðri. Evrópuþingið gegnir aðeins ráðgefandi hlutverki og framkvæmdastjórnin hefur ekki frumkvæðisrétt á sviði utanríkis- og öryggismála, eins og á öðrum sviðum. Framkvæmdastjórnin fer þó með afmörkuð svið eins og alþjóðaviðskipti, stækkunarmál, nágrannastefnu ESB (European Neighbourhood Policy) og þróunaraðstoð að gera.

Utanríkisráðherrar aðildarríkjanna taka ákvarðanir í ráðherraráði ESB um stefnumörkun og aðgerðir. Ákvarðanir ráðsins verða að vera teknar samhljóða. Hvorki er hægt að þvinga aðildarríki með atkvæðagreiðslu til ákveðinnar stefnu né til að taka þátt í aðgerðum (t.d. friðargæslu). Í Amsterdam-sáttmálanum er ákvæði um svokallaða „uppbyggilega hjásetu" (e. constructive abstention) sem felur í sér að ríki getur skorist undan að taka þátt í tiltekinni ákvörðun, án þess að koma í veg fyrir sameiginlegar ákvarðanir annarra ESB ríkja. Annað frávik frá samhljóða ályktunum er að í ákveðnum tilfellum getur ákvarðanataka farið fram með auknum meirihluta en þau tilfelli eru mjög takmörkunum háð og koma ekki til greina ef að ríki lýsir því yfir að vegna þjóðarhagsmuna sé það andvígt atkvæðagreiðslu.

Helstu stjórntæki utanríkis- og öryggismálastefnunnar eru 1) sameiginleg stefna, 2) sameiginleg afstaða, 3) alþjóðlegir samningar, 4) sameiginlegar yfirlýsingar og 5) sameiginlegar aðgerðir. ESB getur einnig beitt stjórntækjum í formi stjórnmálalegs- og efnahagslegs þrýstings (t.d. viðskiptaþvinganir) eða í formi aðstoðar og samvinnu.

Amsterdam-sáttmálinn mælti fyrir um að skipaður yrði sérstakur talsmaður ESB í utanríkis- og öryggismálum (High Representative for CFSP). Talsmaðurinn er æðsti yfirmaður starfsliðs ráðherraráðsins (General Secretariat). Javiar Solana, fyrrum framkvæmdastjóri NATO, hefur gegnt starfinu síðan 1999. Umboð og starfssvið talsmannsins felst í að vera ráðherraráðinu til ráðgjafar um utanríkis- og öryggismál, koma að mótun stefnu og aðgerða og þegar við á, koma fram fyrir hönd aðildarríkjanna á alþjóðavettvangi.

Ráðherraráð ESB getur boðið ríkjum utan ESB, þ.á.m. EFTA/EES ríkjunum Íslandi, Noregi og Liechtenstein að styðja pólitískar yfirlýsingar sínar. Ísland og hin EES ríkin eiga reglulegt pólitískt samráð (a.m.k. tvisvar á ári) við ESB um horfur og þróun í alþjóðamálum og sækja að jafnaði sérfræðingafundi á vettvangi ESB um einstök utanríkismál.

Ísland hefur tekið þátt í tveimur friðargæsluaðgerðum ESB, í Bosníu-Hersegóvínu og Makedóníu.

Greinargott yfirlit um tengsl Íslands og ESB á þessu sviði er að finna í viðauka við skýrslu Evrópunefndar forsætisráðherra.