Evrópusambandið og Ísland
Ísland og Evrópa eftir seinni heimsstyrjöld
Útflutningur og aðgangur að stærri mörkuðum er mikilvægur fámennri
þjóð eins og Íslendingum. Með því að selja vörur á erlenda markaði
skapast tekjur til að flytja inn erlendar vörur sem óhagkvæmt er að
framleiða á Íslandi. Evrópa hefur allt frá lokum seinni
heimsstyrjaldar verið mikilvægasti útflutningsmarkaðurinn fyrir
íslenskar vörur. Fiskur, sem ávallt hefur verið langmikilvægasta
útflutningsvara Íslendinga (lengi vel yfir 70% af
útflutningsverðmæti) hefur mest verið seldur á markaði í Bretlandi
og Þýskalandi. Eitt af mikilvægustu hagsmunamálum í íslenskri
utanríkisstefnu hefur verið að tryggja opinn aðgang að evrópskum
mörkuðum.
Árið 1960 voru Fríverslunarsamtök Evrópu (EFTA) stofnuð. EFTA hafði
það að markmiði að stuðla að frelsi í viðskiptum milli
aðildarríkjanna með því t.d. að fella niður tolla og gjöld. Stofnun
þessara samtaka voru viðbrögð landa eins og Bretlands, Írlands,
Austurríkis, Sviss og Norðurlandanna sem ekki höfðu áhuga á að taka
þátt í yfirþjóðlegu samstarfi þáverandi Efnahagsbandalags Evrópu.
Ólíkt Evrópusambandinu hefur EFTA byggt á milliríkjasamstarfi, sem
þýðir að ávallt þarf samþykka allra aðildarríkjanna. Það var
viðskiptalegt hagsmunamál fyrir Íslendinga að fá aðild að EFTA og
svo fór að Ísland fékk aðild árið 1970.
Í byrjun 7. áratugarins ákváðu Bretland, Írland og Danmörk að hag
sínum væri betur borgið innan Evrópusambandsins og árið 1973 fengu
þau inngöngu í ESB. Þetta breytti mjög valdahlutföllunum milli EFTA
og Evrópusambandsins. ESB var orðið mun stærra markaðssvæði og þau
ríki sem eftir stóðu í EFTA voru uggandi um hag sinn.
Evrópusambandið ákvað í kjölfarið að gera sérstaka tvíhliða
viðskiptasamninga við hvert og eitt EFTA-landanna. Íslendingar náðu
hagstæðum samningum við Evrópusambandið og fengu betri aðgang að
mörkuðum þess fyrir fisk sinn en nokkurt annað ríki.
Evrópska efnahagssvæðið verður til
Árin 1973 og 1979 riðu tvær olíukreppur yfir heiminn. Olía,
mikilvægasti orkugjafi iðnvæddra þjóða, hækkaði verulega í verði.
Evrópa fór ekki varhluta af af þeirri efnahagskreppu sem fylgdi í
kjölfarið. Ljóst var að eitthvað varð að gera til að fá hjól
efnahagslífsins til að snúast á ný. Nýju lífi var blásið í áætlanir
sem settar höfðu verið fram árið 1957 en aldrei komist almennilega í
framkvæmd. Ein þeirra var áætlun sem snérist um að koma á
sameiginlegu svæði án landamæra þar sem frjáls flutningur vöru,
fjármagns og þjónustu yrði tryggður. Hugmyndin var að þessi
sameiginlegi innri markaður yrði hvati að auknum viðskiptum og
verslun og grunnur að auknum hagvexti. EFTA ríkin sáu fljótt að það
væri þeim í hag að vera þátttakendur á þessum sameiginlega markaði.
Þau fóru þess á leit við Evrópusambandið (sem á þeim tíma hét
reyndar Evrópubandalagið) að fá með einhverjum hætti að taka þátt.
Evrópusambandið tók vel í þessar málaleitanir EFTA-ríkjanna og
hófust formlegar samningaviðræður um stofnun Evrópsks efnahagssvæðis
árið 1990. Samningar náðust og var EES-samningurinn undirritaður í
Portúgal árið 1992, og gekk í gildi 1. janúar 1994.
Á svipuðum tíma ákváðu EFTA-löndin Austurríki, Svíþjóð, Finnland og
Noregur að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Í Noregi var tilllaga
um aðild felld í þjóðaratkvæðagreiðslu en hin EFTA-löndin fengu
inngöngu í ESB árið 1995. Af þeim löndum sem áður voru með í EFTA
voru eftir Ísland, Sviss, Liechtenstein og Noregur. Af þeim voru
einungis þrjú aðilar að EES-samningnum, því í Sviss var tillaga um
aðild að EES felld í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í dag eru því fjögur
ríki í EFTA, en einungis þrjú þeirra, Ísland, Noregur og
Liechtenstein, eru aðilar að EES.
EES-samningurinn hefur í för með sér að Íslendingar geta án
takmarkana búið og starfað hvar sem er á EES-svæðinu (30 lönd eiga
aðild að svæðinu, 27 ríki ESB og þrjú EFTA ríki) og einstaklingar og
fyrirtæki geta stundað frjáls viðskipti með því að flytja vörur og
fjármagn og selja þjónustu hvar sem er á svæðinu. Þar að auki fá
Íslendingar þátttökurétt í mörgum samstarfsáætlunum
Evrópusambandsins, t.d. skiptinema- og skólasamstarfsáætlunum ESB
eins og Comenius og Erasmus. Með EES-samningnum fær Ísland frjálsan
aðgang að markaði þar sem íbúafjöldi árið 2007 var tæpur hálfur
milljarður.
Hér geturðu lesið meira um tengsl
Íslands við Evrópu
Schengen-samningurinn – Landamærasamstarf við ESB
Ísland hefur lengi átt samstarf um landamæravörslu og vegabréf við
Norðurlöndin og Íslendingar hafa getað ferðast frjálst til þessara
grannríkja sinna. Þegar ESB ákvað að koma á svipuðu samstarfi var
þeim Norðurlöndum sem ekki voru aðilar að ESB (Ísland og Noregur)
boðin þátttaka. Samstarfinu var gefið heitið Schengen í höfuðið á
smábæ í Luxembourg þar sem samkomulagið var gert. Ísland varð aðili
að Schengen-samstarfinu árið 2001 og þar með gátu Íslendingar
ferðast frjálst og á einfaldari hátt yfir landamæri til annarra
landa í Evrópu. Nú er fræðilega séð hægt að ferðast um stóran hluta
Evrópu án þess að sýna vegabréf, þó ávallt beri að hafa
persónuskilríki meðferðis. Schengen-samningurinn felur einnig í sér
aukið samstarf milli lögreglu og dómstóla aðildarlandanna til að
sporna gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi. Frá og með 2008 taka 24 ríki
þátt í Schengen samstarfinu: 22 ESB-ríki auk Íslands og Noregs.
|
