ÁRIÐ 2002 verður viðburðaríkt fyrir Evrópu. Ekki einasta taka 12
ríki ESB upp sameiginlega mynt, evruna, heldur er gert ráð fyrir að
á árinu muni aðildarsamningum ljúka við 10 ný ríki. Ennfremur
stendur Evrópusambandið nú fyrir umfangsmikilli ráðstefnu um framtíð
evrópskrar samvinnu sem mun áfram byggja á hugsjónum um frið,
velferð og lýðræði. Að auki verður mikið um að vera á
vettvangi stjórnmálanna innan ríkjanna sjálfra en á árinu fara
fram kosningar í 5 aðildarríkjum ESB og í 3 umsóknarríkjanna.
10 ný ríki frá ársbyrjun 2004
Stefnt er að því að ríkin 10 verði fullgildir aðilar að ESB frá
ársbyrjun 2004 og geti því tekið þátt í kosningum til Evrópuþingsins
í júní sama ár. Til að svo geti orðið þurfa þjóðþingin og
Evrópuþingið að hafa tíma til að staðfesta stækkunina og því
þarf aðildarviðræðum að vera lokið á öllum kjarnasviðum, svo
sem um landbúnaðarmál, byggðaþróunarmál og fjárframlög, fyrir
leiðtogafund ESB í Kaupmannahöfn um mitt þetta ár.
Aðildarviðræðurnar hafa að undanförnu gengið mjög vel og
jafnvel má segja að ESB hafi orðið fórnarlamb eigin árangurs. Í
fjárhagsrammanum sem samþykktur var fyrir stækkunarferlið á leiðtogafundi
ESB í Berlín 1999 var aðeins gert ráð fyrir 6 nýjum aðildarríkjum.
Á leiðtogafundi ESB í Leken í desember sl. var hins vegar gert ráð
fyrir 10 nýjum aðildaríkjum.
Framkvæmdastjórn ESB hefur því þurft að aðlaga fjárhagsáætlanir
sínar og hefur nýlega lagt fram sanngjarna fjárhagstillögu fyrir stækkunarferlið
fyrir árin 2004-6. Þar er þrætt heldur þröngt einstigi milli
skuldbindinga ESB frá því í Berlín og væntinga nýju ríkjanna við
fulla aðild.
Sanngjarnar fjárhagstillögur
Í Berlínartillögunum er á tímabilinu ekki ekki gert ráð fyrir
beingreiðslum til bænda í nýju ríkjunum. Í nýju tillögunum er
hinsvegar gert ráð fyrir að bændur í umsóknarríkjunum fái í
nokkrum skrefum 35% af beingreiðlsum fram til ársins 2006.
Ég geri ráð fyrir að regluleg styrkjaaukning í smáum skrefum
verði til að flýta fyrir nauðsynlegri endurskipulagningu í landbúnaði
umsóknarríkjanna, en það er jafnframt forsenda aðildar. Ef umsóknarlöndin
fá fulla styrki til landbúnaðar frá fyrsta degi gæti það hægt á
umbótum og þar með stuðlað að lágri framleiðni, minnkandi
samkeppni og földu atvinnuleysi. Vert er að hafa í huga að stór
hluti landbúnaðarframleiðslu í umsóknarríkjunum er til einkaneyslu
og fer ekki á markað. Beingreiðslur í slíka framleiðslu leiða
ekki til nýsköpunar og nýrra tækifæra til tekjuöflunar. Þvert á
móti á miklu fremur að styrkja þá sem hafa tök á að koma vöru
sinni á erlenda markaði.
Í Berlín var gert ráð fyrir byggðastyrkjum til 6 nýrra aðildarríkja
fram til 2006. Í tillögum framkvæmdastjórnarinnar er gert ráð
fyrir að sama upphæð deilist nú á ríkin 10 á tímabilinu. Að
auki er lagt til að nýju löndin fái sérstakar aukagreiðslur til
verkefna á sviði umhverfisverndar og uppbyggingar innviða.
Við fyrri stækkanir hafa nýju löndin jafnan fengið aðlögunartíma
að ýmsum samstarfsþáttum og öll hafa þau fengið nettó fjárframlög
frá ESB meðan á aðlögunartímanum stóð. Reiknað er með að umsóknarríkin
nú greiði fullt gjald til sjóða ESB strax við aðild, en þau munu
þrátt fyrir það fá um 200 milljarða evra í nettógreiðslur á
fyrstu þremur árum aðildar.
Framkvæmdastjórn ESB hefur orðið fyrir nokkurri gagnrýni, bæði
frá núverandi aðildarríkjum og umsóknarríkjunum vegna fjárhagstillagnanna.
Líklega merkir það að tillögurnar eru sanngjarnar og að tekist
hefur að þræða hið þrönga einstigi milli ólíkra hagsmuna.
Áhrif á EES
Eftir stækkun verður ekki lengur hægt að kalla ESB ríkra manna
klúbb.
Með nýju aðildarríkjunum mun meðal efnahagsstig sambandsins lækka
til muna, en stækkun mun samt sem áður verða öllum ríkjunum til
góðs.
Aðlögun að ESB-aðild felur í sér umtalsverðar pólitískar,
efnahagslegar og stofnanalegar umbætur í umsóknarríkjunum og hefur
þróunin þegar leitt af sér 5% meðaltalshagvöxt á ári í
umsóknarríkjum.
Viðskipti milli ESB og umsóknarríkjanna hafa einnig snaraukist, og
mikilvægir markaðir hafa um leið opnast fyrir ESB - og raunar öll
EES-ríkin.
Stækkun ESB þýðir einnig stækkun EES og mikilvægt er að það
gerist samhliða. Núverandi stækkunarferli er stærsta verkefni sem
ESB hefur nokkru sinni staðið frammi fyrir og um þessar mundir er
einmitt verið að takast á við erfiðustu áskoranirnar í
viðræðunum.
Á þessum tímapunkti er efnisleg uppfærsla EES-samningsins því ekki
á dagskrá ESB. Stækkunin mun ennfremur búa til glænýtt Evrópusamband
með 25 eða 27 meðlimi og því munu líka fylgja nýjar áskoranir
fyrir EFTA-/EES-ríkin
